شنبه 27 مرداد 1397 - 7 ذيحجه 1439 - 2018 آگوست 18
Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 94924
تعداد مشاهدات : 2071

پایان‌نامه دکتری

مقایسۀ نظام خداشناسی اسلام و آیین هندو

موضوع این رساله دکتری، که در آذر ۱۳۹۴ توسط آقای محمدرسول ایمانی خشخو، یکی فضلای حوزه علمیه قم و از دانش پژوهان موسسه امام خمینی، نگاشته شده است، مقایسۀ نظام خداشناسی اسلام و آیین هندو در بحارالأنوار و ویشنوپورانه است. در این رساله به دنبال آن بوده ایم تا با انجام پژوهشی تطبیقی نظام خداشناسی اسلام و آیین هندو در دو متن اصلی این دو دین یعنی بحارالأنوار و ویشنوپورانه را استخراج کرده و آنگاه با یکدیگر مقایسه کنیم. این کار در نوع خود یکی از بدیع ترین تحقیقاتی است که چه در حوزه خداشناسی اسلامی، و چه در جنبه تطبیق و مقایسه اسلام با آیین هندو انجام گرفته است. به جرات می توان گفت که دانش پژوه محترم در این رساله اجتهاد ورزیده و به نتایج ارزنده ای در هر دو جنبه از بحث، دست یافته است. در اینجا برای آشنایی شما با این رساله، چکیده آن به اضافه فهرست مطالب و بخش هایی از مقدمه و خاتمه را درج کرده ام.

 

مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره)

رسالة دکتري

رشته:  اديان و عرفان

 

عنوان رساله:

مقایسۀ نظام خداشناسی اسلام و آیین هندو  

در بحارالأنوار و ویشنوپورانه­

 

استاد راهنما:

دکتر علی موحدیان عطار

استاد مشاور:

دکتر ابوالفضل محمودی

 

دانش پژوه:

محمدرسول ایمانی خوشخو

                                                                           آذر  1394

چکيده

موضوع این رساله ترسیم نظام خداشناسی دو متن بحارالأنوار و ویشنوپورانه و مقایسۀ آن دو به منظور آشکارکردن نقاط اشتراک و تمایز آنهاست. در این رساله سعی شده با در انداختن تحقیقی دین­پژهانه، با رویکردی تطبیقی نظام خداشناسی دو متن که از منابع اصلی اسلام شیعی و فرقۀ ویَشنوۀ آیین هندو می­باشند، استخراج شده و آنگاه با روشی تطبیقی با یکدیگر مقایسه شوند. نتیجۀ به کارگیری این رویکرد و روش در مطالعه نظام خداشناسی دو متن آشکار ساخت که در موارد زیادی اشتراک نظر دارند، از جمله طرح ابزار شهود قلبی به عنوان کارآمدترین ابزار برای شناخت خداوند، ذو مراتب دانستن ذات واحد و بسیط خداوند، ترسیم مراتب وجود به صورت سلسله مراتبی از تشخّصات ذات یکپارچه خدای متعال، عاری دانستن کنه ذات خداوند از قبول صفات و اتّصاف به آنها در مراتب پایین­تر و انتساب افعال خداوند به صور تشخّص یافتۀ وی. در کنار این امور، در مواردی نیز هر متن راه متفاوتی را پیموده است که از جمله مهمترین آنها مرتبط ساختن افعال خداوند به شخصیّت­های الوهی و خدایان متکثّر است که در ویشنوپورانه به انجام رسیده امّا در بحارالأنوار مشاهده نمی­شود. بر اساس مهمترین یافتۀ این تحقیق، نظام خداشناسی بحارالأنوار و ویشنوپورانه در حقایق توحیدی زیادی مشترکند، امّا در بحارالأنوار به یمن تفسیر ناب اهل بیت(ع) از این حقایق مشترک، سنّت برآمده از آن کماکان توحیدی باقی مانده و به شرک و پرستش خدایان متکثّر آلوده نشده است.


Abtract

The subject of this thesis is outlining the system of theology of Bihar-al Alanwar and VishnvPurana and comparing them in order to reveal their similarities and differences. Adpoting the comparitive approach, it has investigated the main doctrines about God in those texts which considered major scriptures of the considerable sects of Islam and Hinduism namely Shia and Vaishnava and then compared them with a comparative method. By adopting this method and approach, some similarities have been appeared such as accepting numerous degrees for the integrated essence of God, rejecting the realization of specific God's attributes in the innermost degree of his essence and assigning God's actions to the personal manifestations of his impersonal reality. In addition to these similarities, two above texts have navigated different path in some cases. The most important one is ascribing actions of God to various divine figurs and numerous gods in VishnuPurana; something that has not been seen in Bihar-alAnwar in any way. The most important finding of this study is while Bihar-al Anwar and VishnuPurana are in common in some great monotheistic doctrines, the tradition which arised from Bihar-al Anwar, thanks to noble Ahl-albayt(Imams) interpretation of the common facts, still remains monotheistic  and hasn't been infected by worshiping various gods and divine figures; the phenomenon which is prevalent in Hindu tradition.

 

Keywords:   God, Thology, Theism, Islam, Hinduism, Biha-al- Anwar, Puranas, Vishnupurana.

فهرست مطالب

فصل اوّل: کلیات و مفاهیم. 1

تبیین موضوع. 1

ضرورت تحقیق.. 2

پیشینۀ تحقیق.. 3

اهداف تحقیق.. 5

سؤال اصلی پژوهش... 6

سؤالات فرعی.. 6

فرضیه­های تحقیق.. 6

رویکرد و روش تحقیق.. 7

نوآوری تحقیق.. 8

مفاهیم کلیدی.. 9

معرّفی بحارالأنوار. 12

معرّفی ویشنوپورانه. 27

فصل دوم : مبانی معرفت­شناسی خداشناسی.. 41

مقدمه. 41

شناخت خدا در بحارالأنوار 41

1. امکان شناخت خداوند. 42

2. قلمرو شناخت خداوند. 45

3. علت عدم امکان شناخت کنه ذات... 48

4. ابزار شناخت خداوند. 50

جمع­بندی.. 60

شناخت خدا ویشنوپورانه. 61

1. امکان شناخت خداوند. 61

2. قلمرو شناخت خدا 64

3. ابزار شناخت خداوند. 66

جمع­بندی.. 70

مقایسه و نتیجه­گیری.. 71

نقاط مشترک... 71

نقاط تمایز. 73

نتایج: 76

فصل سوم: مبانی تصوّری خداشناسی.. 79

مقدمه. 79

مفهوم خدا در بحارالأنوار 80

معناداری واژۀ «خدا» و امکان داشتن مفهوم تصوّری از وی.. 80

عدم امکان شناخت خداوند در قالب مفاهیم ماهوی.. 83

مفاد مفهوم «خدا». 86

جمع­بندی.. 102

مفهوم خدا در ویشنوپورانه. 103

1. خالق، حافظ و ویران­کننده جهان. 103

2. علّت نخستین.. 104

3. روح متعال. 108

جمع­بندی.. 112

مقایسه و نتیجه­گیری.. 112

نقاط مشترک... 112

نقاط تمایز. 114

نتایج. 116

فصل چهارم : هستی­شناسی ذات و نحوه وجود خداوند. 119

مقدمه. 119

ویژگی­های ذات خداوند در بحارالأنوار 119

1. بی­حدّی و نامتناهی بودن. 120

2. وحدت و یکپارچگی.. 124

3. ظاهر و باطن بودن. 128

4. عدم تشخّص.... 134

جمع­بندی.. 137

هستی و ذات خداوند در ویشنوپورانه. 139

1. ذات اندماجی خدای متعال و اشتمال بر کل هستی.. 139

2. ذات بسیط خدای متعال و مقام نیرگونه­ی وی.. 142

3. ذات نامتشّخص خدای متعال و تساوی آن با علم. 143

جمع­بندی.. 149

مقایسه و نتیجه­گیری.. 150

نقاط مشترک... 150

نقاط تمایز. 153

نتایج.. 156

فصل پنجم : هستی­شناسی و معناشناسی صفات خداوند. 159

مقدمه. 159

صفات خداوند در بحارالأنوار 159

1. هستی­شناسی صفات... 160

2. معناشناسی صفات... 171

جمع­بندی.. 182

صفات خداوند در ویشنوپورانه. 183

1. هستی­شناسی صفات... 184

2. معناشناسی صفات... 193

جمع­بندی.. 196

مقایسه و نتیجه­گیری.. 196

نقاط مشترک... 197

نقاط تمایز. 199

نتایج.. 203

فصل ششم : غایت­شناسی افعال و تبیین نحوه عمل خداوند. 205

مقدمه. 205

فعل خدا در بحارالأنوار 206

1. غایت افعال خداوند. 206

هدف خداوند از انجام افعال. 210

2. نحوه عمل خداوند. 215

جمع­بندی.. 230

فعل خدا در ویشنوپورانه. 231

اهداف خدای متعال از انجام افعال. 231

عوامل مأثر در تحقق افعال. 239

جمع­بندی.. 246

مقایسه و نتیجه­گیری.. 247

نقاط مشترک... 247

نقاط تمایز. 250

نتایج. 254

فصل هفتم : ترسیم  نظام خداشناسی.. 257

نظام خداشناسی بحارالأنوار 257

اجزاء و مولّفه­های نظام. 257

ربط و نسبت اجزاء مختلف نظام خداشناسی.. 260

ترسیم نظام. 263

نتایج هستی­شناسانه. 265

نظام خداشناسی ویشنوپورانه. 268

اجزاء و مؤلفه­های نظام. 268

نسبت و ربط اجزاء نظام. 272

ترسیم نظام. 278

نتایج هستی­شناسانه. 280

خاتمه: نتیجه­گیری.. 285

1. ذو مراتب دانستن تشخّص ذات خداوند. 285

2. عدم تشخّص خداوند در عالی­ترین مرتبۀ ذات... 286

3. ذات و انحای مختلف اتّصاف به صفات... 286

4. ارتباط افعال خداوند با مرتبۀ تشخّص­یافته وی.. 287

5. نقش تفاسیر مختلف از مراتب تشخّص ذات در شکل دهی دو سنّت توحیدی و شرک­آلود. 287

فهرست منابع

اهداف تحقیق

اهدافی که این رساله دنبال می­کند عبارتند از:

1- تبیین و ترسیم نظام خداشناسی اسلام در بحارالأنوار

2- تبیین و ترسیم نظام خداشناسی آیین هندو در ویشنوپورانه

3- مقایسه نظام خداشناسی اسلام و آیین هندو و برجسته ساختن نقاط اشتراک و تمایز

سؤال اصلی پژوهش

نظام خداشناسی اسلام و آیین هندو در متون معتبر این دو دین به ویژه در بحارالأنوار و ویشنوپورانه، چگونه قابل تصویر است و نقاط اشتراک، تمایز و امتیاز این دو نظام کدامند؟

سؤالات فرعی

مهم­ترین سؤالاتی که بر دو متن بحارالأنوار و ویشنوپورانه می­توان عرضه کرد تا ساختار کلی خداشناسی این دو متن آشکار شود عبارتند از:

1- مهم­ترین مبانی معرفت­شناختی نظام خداشناسی بحارالأنوار و ویشنوپورانه کدام است و چه شباهت­ها و تفاوت­هایی با یکدیگر دارند؟

2- مبادی تصوّری(مفهوم خدا) در بحارالأنوار و ویشنوپورانه کدام است و آیا قابل تناظر می­باشند؟

3- مهم­ترین مبادی تصدیقی(اعم از احکام مربوط به ذات، صفات و افعال خداوند) در بحارالأنوار و ویشنوپورانه کدام است و چه شباهت­ها و تفاوت­هایی را بین این احکام می­توان مشاهده کرد؟

4- ساختار و ربط پیوندهای میان اجزاء و مؤلفه­های نظام خداشناسی اسلام و آیین هندو چیست و در مقام مقایسه چه شباهت­ها و تفاوت­هایی میان این دو وجود دارد؟

فرضیه­های تحقیق

با مشاهدۀ نظام خداشناسی بحارالأنوار و ویشنوپورانه می­توان این فرضیه­ها را مطرح کرد:

الف)  نظام خداشناسی اسلام که در بحارالأنوار منعکس است در سه مرتبۀ ذات، اسماء و افعال قابل تصویر است و نظام خداشناسی آیین هندو را نیز می­توان در سه طبقه خدا در مقام ذات، خدا در مقام اتّصاف به صفات و کیفیات و خدا در چهرۀ خدایان فرعی(دوه­ها و دوته­ها) به تصویر کشید.

ب) خدا در مرتبه ذات در هر دو نظام به صورت حقیقتی لایوصف و لایدرک به تصویر کشیده می­شود که کنه آن قابل شناخت نیست. خداوند در این مرتبه به صورت حقیقتی غیر شخصی است که در قالب وصف و کیفیت خاصّی نمی­گنجد و در این مرتبه هیچ صفتی را نمی­توان به وی نسبت داد.

ج) خدا در مرتبۀ صفات در هر دو نظام در مرتبه­ای پایین­تر از مرتبۀ ذات به تصویر کشیده می­شود؛ چراکه لازمه آن خارج شدن مرتبه ذات از حالت نامتشخّص و تشخّص در صفت و اسمی خاصّ است.

د) خدا در مرتبه افعال در هر دو نظام مرتبه نازل­تری از مراتب تشخّص ذات خداوند است؛ چراکه خداوند در این مرتبه در قالبی شخصی به انجام کارکرد مناسب با آن می­پردازد. در بحارالأنوار این مرتبه با اسماء خداوند مرتبط می­شود و در ویشنوپورانه خدایان فرعی نمایانگر این مرتبه می­باشند.

ه) در پورانه­ها خدایان فرعی از نوعی الوهیّت برخوردارند و همین مسئله، بستر ورود شرک عبادی در آیین هندو را هموار ساخته است، امّا در بحارالأنوار، اولیای الهی به عنوان خلیفه الهی و مظهر تامّ اسماء و صفات حقّ، ضمن اینکه به عنوان حلقه واسطی در ایجاد ارتباط میان خداوند و انسان­ها عمل کرده­اند، امّا هیچگاه رنگ الوهیّت نگرفته­اند و کماکان صبغۀ توحیدی دین مبین اسلام پا برجا مانده است.
. 289

نوآوری تحقیق

نوآوری این تحقیق را باید در رویکرد و روش این رساله جستجو کرد. اتّخاذ روشی تطبیقی چه در انتخاب رویکرد و نحوۀ تقرّب به موضوع و چه در روش مطالعه از نوآوری­های این پژوهش است. نتیجۀ اتّخاذ چنین روش و رویکردی برجسته کردن این موضوع بوده که میان دو سنت اسلامی و هندویی، به ویژه آن گونه که در بحارالأنوار و روایات و در پورانه ها و اساطیر هندو تبیین شده، شباهت های بسیار قابل ملاحظه و کاملاً اساسی و ژرف وجود دارد، هرچند نباید از تفاوت­های اساسی در تبیین امور مشترک نیز چشم پوشید. همچنین نظام­سازی و ارائه ساختار منسجم از خداشناسی دو دین را نیز می­توان از جمله نوآوری­های این تحقیق دانست؛ چراکه به جای پرداختن پراکنده به مسائل مطرح در حوزۀ خداشناسی به دنبال تبیین ربط و نسبت آنها برآمده تا بتواند نوعی نظام خداشناسی و دستگاه الاهیاتی در آموزه های روایی و نیز در پورانه ها را به تصویر کشیده و به صورتی ملموس و قابل تصور به خوانندگان ارائه کند.

خاتمه: نتیجه­گیری

 

با مقایسۀ نظام خداشناسی اسلام و آیین هندو در منبع اصلی آن دو یعنی بحارالأنوار و ویشنوپورانه می­توان به نتایج زیر دست یافت:

1. ذو مراتب دانستن تشخّص ذات خداوند

با نظر به ساختار کلی نظام خداشناسی هر دو متن مشاهده می­شود که هر دو برای ذات نامتشخّص خداوند مراتبی از تشخّص را در نظر گرفته­اند و در پی آنند تا از بدین شیوه، کثرت مشهود در عالم هستی را در وحدت ذات خداوند هضم کنند. لحاظ این مراتب چه از حیث هستی­شناسی و چه از بعد معرفت­شناسی، به نظام خداشناسی هر دو متن خدمات شایانی کرده است. 

در بعد هستی­شناسی ذو مراتب دانستن تشخّص ذات خداوند به خوبی می­تواند انسجام ساختار کلی نظام خداشناسی هر دو متن را تأمین کند و تبیین کنندۀ مسائل مهمی در خصوص ارتباط ذات خداوند با کثرات و از جمله صفات کمالی متکثّر و موجودات متنوّع باشد. خدای متعال در هر دو متن دارای وجودی واحد، بسیط و یکپارچه است و هر آنچه نوعی تکثّر در ذات وی ایجاد کند، چه در بحارالأنوار و چه در ویشنوپورانه از خداوند سلب شده است، با این حال، خدا هم دارای صفات و اسمائی است و هم مخلوقاتی و هر کدام از این موارد می­توانند بساطت و یکپارچگی ذات وی را مختلّ سازند. برای برون رفت از این مشکل هر دو متن برای ذات نامتشخّص خداوند، مراتبی از تشخّص را در نظر گرفته و احکام ویژه­ای را به هر مرتبه نسبت داده­اند. وجود این مراتب به گونه­ای است که ضمن آنکه باعث ایجاد کثرت وجودی در ذات نمی­شوند، به عنوان مظاهر یک حقیقت واحد، وحدت آن را مختلّ نمی­سازند، در بحارالأنوار برای نشان دادن تمایز ذات خداوند و تشخّصات وی از عناوینی همچون وجود و ظلّ وجود، غیب و شهود و نیز ظهور و بطون، استفاده شده است و در ویشنوپورانه نیز عناوینی همچون وجود و اشکال وجود، روح متعال و روح تجسّم یافته و نیز ماده و صورت به کار رفته است.

در بعد معرفت­شناسی نیز تفکیک بین مرتبه ذات و تشخّصات وی به راه حلّی برای جمع اثبات و نفی همزمان شناخت خداوند بدل شده و هر دو متن با اثبات دو ساحت غیب و شهود برای خداوند، بیان می­کنند که مرتبۀ غیب مرتبه­ای است که لایوصف و لایدرک است و شناخت کنه آن برای احدی ممکن نیست امّا شناخت مراتب مشهود و ظاهر خداوند امری ممکن است.  

2. عدم تشخّص خداوند در کنه ذات

از جمله مشترکات نظام خداشناسی بحارالأنوار و ویشنوپورانه معرّفی خداوند به عنوان وجودی نامتشخّص است و نامتشخّص بودن خداوند را باید از لوازم نامتناهی دانستن ذات وی در این دو متن به شمار آورد. هر دو متن تأکید می­کنند که خداوند موجودی بی­نهایت است و عدم تناهی خداوند به این معناست که محدود به هیچ حدّی نیست، ضمن اینکه بی­نهایت بودن خداوند را نباید تنها محدود به کرانه­ها و حدود وجود دانست، بلکه خداوند از حیث متن وجود نیز بی­نهایت است و بی­حدّی خداوند به گونه­ای است که تمامی مراتب و ساحات وجود را شامل می­شود.

عدم تشخّص خداوند در حقیقت به ویژگی فوق اشاره داشته و به بهترین شکل عدم تناهی خداوند از هر دو حیث یعنی چه از حیث کرانه­ها و چه از حیث متن وجود را تبیین می­کند. چه در بحارالأنوار و چه در ویشنوپورانه با عبارات فراوانی تأکید می­شود که خداوند در حالیکه در همه جا حاضر است و همه مکان­ها را پرکرده، امّا محدود به هیچ مکان و شکل خاصی نیست و این در حقیقت به جهت عدم تشخّص خداوند است.

عدم تشخّص خداوند در عالی­ترین مرتبه ذات ضمن اینکه حضور خداوند در جهان و معیّت وی با تمامی موجودات را به بهترین شکل تبیین می­کند، تعالی خداوند از جهان و موجودات آن را نیز تصحیح می­کند.

3. نحوۀ اتّصاف خداوند به صفات

از جمله کارکردهای مهم قول به تشخّص­ ذات نامتشخّص خداوند در مراتب مختلف، دستیابی به چهارچوبی است که می­توان در قالب آن اتّصاف خداوند به صفات متکثّر را نیز تبیین کرد.

هر دوی بحارالأنوار و ویشنوپورانه با فرض دو نحوه تحقّق برای صفات خداوند توانسته­اند بین بیانات متضادّ خود در خصوص نفی مطلق صفات از خداوند و اتّصاف خداوند به تمامی صفات کمالی جمع کنند. در این راستا به تبیینی از صفات روی آورده­اند که بتوانند در مرحله­ای به نحو حقیقت و معنا وجود داشته باشند و در مرحلۀ دیگر به نحو مفصّل و متمایز. با این تبیین به خوبی می­توان گفت در مرحله­ای که صفات به نحو فشرده و حقیقت موجودند، چون تعیّنی ندارند، لذا ذات نامتشخّص خداوند می­تواند واجد آنها گردد، امّا زمانیکه این صفات به ظهور می­رسند و تعیّن خاصی می­یابند، اتّصاف خداوند به آنها مرتبۀ تشخّص یافته­ای را برای وی رقم می­زند که غیر از مرتبه کنه ذات است. به عبارت دیگر ذات نامتشخّص خداوند با ظهور در مراتب دیگر پذیرای اوّلین تعیّنات می­گردد و با اتّصاف به صفات متکثّر، تعیّنات خاصّی را می­پذیرد.

با پذیرش انحای مختلف تحقّق صفات، می­توان گفت هر دوی بحارالأنوار ویشنوپورانه از بین دو رویکرد تنزیهی و تشبیهی صرف، راه میانه­ای را برگزیده­اند، یعنی نه به تنزیه مطلق و نفی جمیع صفات از خداوند روی آورده­اند و نه از مبّرا بودن کنه ذات از صفات چشم­ پوشیده­اند؛ با این حال باید توجّه داشت که در بحارالأنوار رویکرد تنزیهی برای توصیف خداوند غلبه دارد در حالیکه در ویشنوپورانه ادبیات تشبیهی ظهور و بروز بیشتری دارد و ایجاد شباهت بین خدا و خلق در فراز­های مختلفی از این متن مشاهده می­شود و شاید همین مسئله از جمله عوامل بروز پدیده خداانگاری بسیاری از پدیده­ها در سنّت برآمده از این متن باشد.

4. ارتباط افعال خداوند با مرتبۀ تشخّص­یافته وی

چه در بحارالأنوار و چه در ویشنوپورانه وجود مراتب تشخّص­یافته ذات خداوند نقش عمده­ای را در تبیین افعال وی ایفا می­کند. از آنجا که خداوند در کنه ذات، وجودی بسیط و نامتشخّص است، لذا برای ارتباط با غیر خود و دخالت در جهان و انجام افعالی اعم از خلق، نگهدارندگی و روزی­رسانی باید از حالت نامتشخّص خود خارج شده و با ظهور در قالبی خاص به انجام عملکرد متناسب با آن بپردازد. در بحارالأنوار دیده می­شود اسماء خداوند نمایندۀ اوّلین صورت­های تشخّص­یافتۀ خداوند و در رأس وسائط و وسائل تحقّق افعال وی می­باشند و در ویشنوپورانه مهمترین افعال خدای­متعال یعنی حفظ و نگهدارنگی و ویرانگری نیز به واسطۀ تشخّص در قالب خدایان سه­گانه محقّق می­شود و این خدایان مظاهر تامّ و شخصی خدای متعال می­باشند. ملاحظه فقرات مختلف دو متن به خوبی می­تواند اشتراک آن دو در اصل این آموزه و تفاوت در تعبیر و تفسیر آن را آشکار سازد.

صحّه گذاشتن بر تشخّص خداوند در قالب وسائط و وسایل، این امکان را فراهم می­سازد تا ضمن حفظ رویکری توحیدی بتوانیم نقش واسطه­گونه برخی موجودات دیگر در نفوذ اراده و مشیت خداوند در جهان و ارتباط پدیده­های آن با خداوند از طریق آنها را نیز بپذیریم و اثبات چنین نقشی برای برخی موجودات در متون دینی را خللی بر ساختار توحیدی این متون تلّقی نکنیم. 

5. نقش تفاسیر مختلف از مراتب تشخّص ذات در شکل دهی دو سنّت توحیدی و شرک­آلود

تفاسیر و تعابیر متفاوت از مراتب تشخّص­یافتۀ ذات خداوند که با افعال وی و نیز موجودات عالم ارتباط می­یابد، پیامدی مهمّ در شکل­دهی به دو سنّت متفاوت توحیدی و شرک­آلود در اسلام و آیین هندو داشته است.

 اسماء خداوند و نیز خدایان متکثر هندویی چه در بحارالأنوار و چه در ویشنوپورانه واسطۀ افعال خداوند در جهان و واسطۀ ارتباط با وی می­باشند، امّا این وسائط در ویشنوپورانه به جهت تبیین نادرست، نوعی الوهیت و هویت استقلالی یافته­اند و محور تضرّع، عبادت و سرسپردگی هندوها شده و در نهایت چهره­ای چندگانه­پرست از این دین به نمایش گذاشته­اند، امّا در بحارالأنوار پیوسته بر این حقیقت تأکید شده که اسماء خداوند تنها اسم و مظهری برای خداوند هستند و باید به جای توجّه به ظاهر این اسماء به حقیقت و مسمای آنها که ذات خداوند است، نظر داشت و او را مقصود عبادت و بندگی خود قرار داد. نتیجۀ چنین تفسیر متعالی از اسماء خداوند باعث آن شده که بحارالأنوار رویکرد توحیدی خود را علاوه بر بعد باور به خدا، در بعد عبادت وی نیز حفظ کرده و خداوند را تنها موجود شایستۀ پرستش معرّفی ­کند و از این طریق توانسته است به جدّ از شکل­گیری جریان­های شرک­آلود در سنّت اسلامی جلوگیری کند و لذا این مسئله را باید از امتیازات مهم نظام خداشناسی بحارالأنوار به شمار آورد.

ثبت شده توسط : آقای علی موحدیان عطار

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :