Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 94412
تعداد بازدید : 3102

آشنایی با متون دینی هندو

پورانه ها

در مقاله پیش رو با یکی دیگر از متون هندویی آشنا می شویم. پورانه ها، اگرچه به مفهوم خاص از متون مقدس هندویی (متون شروتی) نیست، اما در شکل گیری آیین هندوی امروزی نقش بسیار مهمی ایفا کرده است. برخی از پروانه های هیجده گانه نزد برخی مذاهب هندو، قداستی هم پای متون شروتی دارد. این نوشتار بخشی از اثر منتشر نشده مدیر این سایت است.

آشنایی با متون دینی و عرفانی هندو

چهارم: پورانه ها

علی موحدیان عطار

دومين دسته از متون سْمْرتى پورانه هايند. پورانه به معناى «داستان باستان» و «دانش قديم» است. به اين معناى دوم لفظ پورانه را در اَتْهَروهوِده، بْراهمنه ها و برخى ديگر از متونِ شروتى به كار برده اند. اما تركيب و محتواى پورانه هاى كنونى با معناى نخست سازگارتر است (86: 12 ج: 24). اين كه پورانه ها دسته مستقلى از متون سمرتى را تشكيل مى دهد يا در زمره ايتى هاسه ها و متون حماسى محسوب مى گردد محل مناقشه بوده است (495: 1 ج: 82، در اين كتاب شواهدى بر حماسى بودن پورانه ها ارائه مى كند).

بارى، پورانه ها مجموعه اى از آثار دايرة المعارف گونه، يا بهتر بگويم، كشكول مانندى است كه در خود شمار زيادى افسانه و داستان و اسطوره و نيز مباحثى درباره آداب و رسوم دينى و حتّى موضوعات غير دينى مانند نجوم، طب و مهندسى دارد. اين مجموعه از حجيم ترين متون دينى جهان در شمار است، به طورى كه ترجمه انگليسىِ فقط پورانه هاى بزرگ (مَهاپورانه ها)، كه  هنوز تكميل نشده است، گويا به يكصد و ده جلد بالغ مى شود (79).

برخى پورانه ها نزد پيروان مذاهب سه گانه هندو همپايه وده ها و به عنوان يك متنِ شروتى (وحيانى) تلقى مى شود. اما خود پورانه ها اعتبار خويش را حتى برتر از وده ها مى شمارد (143: 20). از اين مدعيات كه بگذريم، نقش پورانه ها در بالندگى مذاهب متأخر هندو بسيار مهم بوده است. شمار زيادى از ابعاد و آموزه هاى آيين هندوى جديد، مانند آموزه اَوَتاره هاى ويشنو، پرستش خدابانوان، عبادت در برابر تماثيل و تصاوير و ... در پورانه ها تبيين و تفصيل يافته  است. و نيز منبع عمده دين هندوىِ عرفى و عروفى پورانه هاست. به تعبير يكى از محققان در زمينه ادبيات هندويى، پورانه ها همان نقشى را در قبال آيين هندوى متأخر (كه هندوئيزم مى خوانندش) ايفا مى كند كه وده ها در قبال آيين هندوى باستانى (برهمنيزم) (سى: مقدمه: 1ج: 82). پورانه ها از اين حيث نيز مهم اند كه به مثابه ابزارى براى آموزش دينى همگانى به كار مى رفته اند، و از اين جهت كاركردهاى دينى، فرهنگى و مردمىِ آشكارى داشته اند. گذشته از اين، پورانه ها منبع مهمى براى آگاهى از تاريخ هند باستان اند (همان). جايگاه دينى اين آثار آن گاه آشكارتر مى شود كه بدانيم پورانه ها را در مراكز و اماكن زيارتى به قصد ثواب، با صوت بلند تلاوت مى كنند و به نيت تبرّك آنها را در خانه نگاه مى دارند. فضيلت و آثار و بركات قرائت و نگهدارى پورانه ها در خانه ها را در آثارى به نام ماهاتْميَه ها([1])، كه معمولا به ضميمه هر متن چاپ مى كنند، شرح داده اند (97: 60).

سنّت هندو پورانه ها را به وياسَه([2]) از فرزانگان باستان، همان كسى كه گفته مى شود وده ها را دسته بندى كرده و مهابهارته را تأليف كرده است، نسبت مى دهد (504: 82). اما برخى تحقيقات گواه بر آن است كه پورانه هايى كه اكنون در دستِ ماست محصول كار اشخاص متعدد در طول چندين قرن است. از مقايسه متون بودائى مهايانه مربوط به نخستين قرن هاى ميلادى با برخى پورانه ها به اين نسخه رسيده اند كه تأليف قديمى ترين پورانه ها به شكل امروزى در اين دوره صورت گرفته است (503 ـ 502: 1ج: 82). از طرفى برخى پورانه ها مانند بْهاگَوَته پورانه، بايستى متعلق به دوره اى ميانِ زمانه ابوريحان بيرونى (1030 م./ 440 ق)([3])  تا نهضت ويشنويىِ بهكتى در جنوب هند (قرن هاى ششم تا نهم م./ سوم تا ششم ق.) باشد، زيرا در هيچ يك از دو فهرست بيرونى از پورانه ها (101 و 100: 22) يادى از آن نيست، و از طرفى اين پورانه منبع الهام (يا انعكاسى) از نهضت بهكتى در جنوب هند محسوب مى گردد. بنابراين مجموعه پورانه هاى امروزى بايستى در فاصله قرن هاى اول تا نهم ميلادى تأليف شده باشد. اما اصل پورانه ها احتمالا بسى پيش تر از تأليف مهابهارته وجود داشته است. اين حقيقت با بررسى ارتباط ميان مهابهارته با پورانه ها آشكار مى شود; مهابهارته در پاره اى جهات، از جمله در نحوه آغازش از پورانه ها تبعيت مى كند، و حتّى خود را يك پورانه مى نامد (497: 1 ج: 82). پورانه ها داراى ساختارى سه جزئى اند. سنّت هندو مجموعه پورانه هاى بزرگ (مهاپورانه ها) را در سه دسته شش تايى تقسيم مى كند: 1 - وَيْشْنَوَه پورانه ها،([4]) 2 - شَيْوَه پورانه ها([5]) 3 - بْرَهْما پورانه ها.([6]) اما اين همه پورانه ها نيست. هيجده پورانه فرعى (اوپه پورانه([7])) نيز هست كه برخى از آنها از سوى مذاهب مختلف هندويى وحيانى تلقى مى شوند. علاوه بر اينها تعداد زيادى اثر با عنوان سْتْهاله پورانه([8]) وجود دارد كه درباره مكان هاى مقدس و اساطير و حوادث معجزه آسايى كه گفته مى شود در آن مكان ها رخ داده است سخن مى گويند (13: 80).

ساختارِ سه قسمتىِ پورانه هاى بزرگ با فرضيه گونه ها([9]) نيز به نوعى پيوند دارد. از آن جا كه سه خداى اصلى آيين هندوىِ دوران ميانه يعنى ويشنو، برهما وَ شيوه، به ترتيب نماينده سه كيفيت يا حالتِ (گونه) روشنى، گسترش و تاريكى تلقى مى شوند، وَيْشْنَوه پورانه ها را ساتْويكه،([10]) مربوط به حالت سَتْوَه، يا روشنايى و حركت، و برهما پورانه ها را راجَه سيكه([11])، مربوط به حالت رَجَس، يا گسترش و شَيْوَه پورانه ها را تامه سيكه([12])، مربوط به حالت تَمَسْ، يا تاريكى و خمودى مى نامند. انتساب هر دسته از سه گروه مهاپورانه به يكى از سه خدا اين تصور را برمى انگيزد كه هر دسته مربوط به يكى از مذاهب سه گانه هندو است. اما در واقع اين نامگذارى تا حدودى تصنّعى است و هيچ يك از اين سه بخش به تمام معنا به يكى از سه خدا اختصاص ندارد. البته اين هست كه هر يك عمدتاً به تكريم و ستودن يكى از آنها مى پردازد (78: 12: 24).

مهاپورانه ها عبارت اند از:

الف) وَيْشنَوه (ساتْويكه) پورانه ها; شاملِ:

1 ـ ويشنو پورانه([13])

2 ـ نارَدى يه پورانه ([14])

3 ـ بهاگَوَتَه پورانه

4 ـ گَرُودَه پورانه ([15])

5 ـ پَدْمَه پورانه ([16])

6 ـ وَراهه پورانه ([17])

 

ب) شَيْوه (تامَه) پورانه ها; شاملِ:

1 ـ مَتْسيَه پورانه([18])

2 ـ كُورْمَه پورانه ([19])

3 ـ لينْگَه پورانه ([20])

4 ـ شيوَه پورانه ([21])

5 ـ سْكَنْده پورانه ([22])

6 ـ اَگْنى پورانه ([23])

ج) براهمه (راجَسَه) پورانه ها; شاملِ:

1 ـ بْراهْمه پورانه([24])

2 ـ برَهمانْده پورانه ([25])

3 ـ بْرَهْمَه وَيْوَرْتَه پورانه ([26])

4 ـ مارْكَنْدِيَه پورانه ([27])

5 ـ بْهَويشْيَه پورانه ([28])

6 ـ وامَنَه پورانه ([29])

تعداد اوپه پورانه ها يا پورانه هاى فرعى بسيار است. اما بنابه اين كه از كدام يك از پيروان سه مذهب  هندو بپرسى، فهرست آنها فرق مى كند، زيرا هر مذهب پورانه مربوط  به خداى خويش را يك پورانه اصلى و بلكه جزء متون شروتى (وحيانى) و هم رديف وده ها مى شمارد بنابراين آن را از فهرست پورانه هاى فرعى خارج مى كند. براى مثال، شاكْته ها([30])يعنى پيروان مذهب شَكتى، بْهاگوَته پورانه را يك پورانه بزرگ (مَهاپورانه) مى دانند، در حالى كه ديگران آن را يك پورانه فرعى (اوپه پورانه) مى شمارند (13: 80).

درباره محتواى پورانه ها بعد از اين، در بخش، مربوط به منابع انديشه ساز در آيين هندو، بيشتر مى خوانيم. اما به طور اجمال، چنان كه خود سنّت هندو توضيح مى دهد، پورانه ها به پنج موضوع (پَنْچَه لَكْشَنَه([31])) مى پردازد: 1ـ خلقت  عالم (سَرْگه([32]))، 2ـ فروپاشى و بازآفرينى عالم (پْرَتى سَرْگه([33]))، 3ـ تبارشناسى خدايان و رْشى ها (وامْشَه)([34]) 4ـ دوران هاى مَنُوها (نخستين  انسان ها و پدران بشريت، مَنْوَنْتَره ها)([35]) 5ـ تاريخ سلسله پادشاهى هاى خورشيدى و قمرى (ومْشانوچَريته)([36])گرچه پنج موضوعِ ذكر شده براى پورانه ها در پورانه هاى امروزى يافت مى شود اما موضوع پورانه ها به  همين پنج تا محدود نيست. گويا اين پنج موضوع در نسخه هاى اوليه پورانه برجسته تر بوده است. پورانه هاى كنونى به موضوعات زيادى مى پرازد: ستاره شناسى، جغرافيا، گاه شمارى حوادث، طب و بهداشت، و حتّى اسلحه شناسى. بيشتر داده ها در شكل گفتگويى ارائه مى شود كه معمولا ميان فرزانه اى الوهى و شاگردش صورت گرفته است. پورانه ها در خود مبانى مذاهب هندو را نيز تبيين مى كنند. براى مثال، مبحث اَوَتارَه هاى ويشنو، لينْگه شيوه، و پرستش خدابانوان، كه به ترتيب از مهم ترين موضوعات و مبانى مذاهب ويشنو، شيوه و شكتى است، در پورانه ها بسط داده شده است.

از پورانه ها ترجمه به فارسى سراغ نداريم. به زبان انگليسى چنان كه ياد شد، ترجمه اى از مهاپورانه ها در دست است كه هنوز به اتمام نرسيده اما همين مقدار تا كنون بالغ بر 110 مجلد گشته است.


 

 



[1]. Ma¥ha¥tmyas

[2]. Vya¥sa

[3]- محمد ابن احمد ابوريحان بيرونى دانشمند و محقق مسلمان و ايرانى در سفرى طولانى كه به همراه محمود غزنوى به هند رفته است تحقيق عالمانه اى در باره آيين هندو و فرهنگ هند صورت داده است. حاصل بسيار پر اهميت اين اثر كتابى است در يك مجلد با عنوانِ تحقيق ماللهند من مقوله، مبولة فى  العقل أو مرذولة معناى عنوان كتاب، كه در حقيقت يك بيت شعر عربى است چنين است: تحقيق درباره امور مربوط به هند; اعم از آنچه كه عقلا مى توان پذيرفت و آنچه كه نمى توان (و قابل نقد است). اين اثر مربوط به قرن پنجم هجرى، كارى كاملا آكادميك و برخوردار از ويژگى هاى يك تحقيق  علمى است. از اين رو تا به اين زمان در زمينه هاى مختلف مورد اسناد محققان شرقى و غربى بوده و همچنان يك منبع معتبر در هندشناسى در شمار است.

[4]. Vais¤nava Pura¥n¤as

[5]. Saiva Pura¥n¤as

[6]. Brahma¥ Pura¥n¤as

[7]. Upa Pura¥n¤a

[8]. Stha¥la Pura¥na

[9]. Gun¤a

[10]. sa¥ttvika

[11]. ra¥jasika

[12]. ta¥masika

[13]. Vis¤nu Pura¥n¤a

[14]. Na¥rad a Pura¥n¤a

[15]. Garud¤a Pura¥n¤a

[16]. Padma Pura¥n¤a

[17]. Vra¥ha Pura¥n¤a

[18]. Matsya Pura¥n¤a

[19]. Ku¥rma Pura¥n¤a

[20]. Lin­ga Pura¥n¤a

[21]. Siva Pura¥na

[22]. Skanda Pura¥n¤a

[23]. Agni Pura¥n¤a

[24]. Bra¥hma Pura¥n¤a

[25]. Brahma¥n¤d¤a Pura¥n¤a

[26]. Brahmavaivarta Pura¥n¤a

[27]. Ma¥rkandeya Pura¥n¤a

[28]. Bhavis¤ya Pura¥n¤a

[29]. Va¥mana Pura¥n¤a

[30]. Sa¥ktas

[31].Pan~ca Laks¤an¤a

[32]. Sarga

[33]. Pratisarga

[34]. Va¥m­s¨a

[35]. Manvantaras

[36]. Vam­s¨a¥nucarita

ثبت شده توسط : آقای علی موحدیان عطار

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :