چهارشنبه 27 تير 1397 - 6 ذيقعده 1439 - 2018 ژولاي 18
Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 91274
تعداد مشاهدات : 1639

پروژه گونه شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان

این نوشتار گفت وگویی است که مجله کتاب هفته سالها پیش با دکتر علی موحدیان عطار، طراح و مدیر علمی پروژه گونه شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، صورت داده و منتشر کرده است. آن زمان این کار به عنوان یک پروژه تحقیقاتی مطرح بود، اما اکنون چند سالی است که به ثمر نشسته و با همین عنوان به آستان نظر اهالی اندیشه ارائه شده است. این کتاب جایزه کتاب شایسته تقدیر سال جمهوری اسلامی و نیز کتاب برگزیده اجلاس دوسالانه مهدویت و همچنین کتاب فصل جمهوری اسلامی در همان سال نشر را به خود اختصاص داده و اکنون از منابع مرجع و روی میزی محققان این حوزه است.

گفت وگو با دکتر علي موحديان عطار

در بارة پروژة گونه شناسي انديشة منجي موعود در اديان

دکتر علي موحديان عطار، عضو گروه اديان شرقي در مرکز مطالعات اديان و مذاهب است، که چند ساليست نام وي را در زير برخي آثار و تحقيقات مربوط به موضوع موعودباوري در اديان و نيز در برنامه هاي راديويي و تلوزيوني مرتبط با اين موضوع مي بينيم و مي شنويم. او، علاوه بر اين، در حوزة اديان شرقي، به ويژه آيين هندو، و در موضوع فلسفة عرفان نيز قلم زده است. مطلع شديم که پروژة تحقيقاتي نسبتاً گسترده اي در موضوع موعودباوري در اديان، به مديريت علمي وي، و با همکاري گروهي از محققان حوزة اديان و مذاهب در دست انجام و در شرف اتمام است. کتاب هفته به همين سبب و به مناسبت نيمة شعبان، زادروز ولادت مهدي موعود(عج)، گفت و گوي زير را با ايشان ترتيب داده است:

کتاب هفته: جناب دکتر موحديان، با تشکر از قبول دعوت به اين گفت وگو، لطفاً در بارة پروژه موسوم به «گونه شناسي انديشة منجي موعود در اديان» که در دست انجام داريد، قدري توضيح دهيد.

موحديان: حدود پنج سال پيش، مقاله اي در بارة موعودباوري در اديان از بنده منتشر شد که مورد توجه قرار گرفت. پس از آن در مقالة ديگري، همان موضوع را، اين بار در مذاهب اسلامي بررسي کردم. در پي آن، موسسة انتظار نور و مرکز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب قرارداد مشترک تحقيقاتي اي با همين عنوان منعقد کرده و مديريت علمي آن را به بنده واگذار کردند. در اين پروژه بنا بر آن شده است که محققان متخصص هر دين، انديشة منجي موعود را در هر يک از هفت دين بزرگ و تاريخي جهان، يعني يهوديت، مسيحيت، آيين زرتشتي، آيين هندو، آيين بودا، آيين کنفوسيوس، آيين دائو، و نيز در مذاهب اسلامي، با رويکردي گونه شناسانه، و با طرح و ساختاري کمابيش يکسان، مورد بررسي قرار دهند. از اين رهگذر انتظار مي رود تا اولاً، ميزان اصالت، رسوخ و فراگيري اين انديشه در هر يک از اديان و مذاهب معلوم شود، و ثانياً، ويژگي هاي نوعي موعودباوري هر دين، در ميان تنوعات اين انديشه در جهان نمودار گردد.

کتاب هفته: آثاري که در بارة موعودباوري در اديان منتشر مي شود عموماً از آسيب سطحي نگري و کم مايگي در امان نبوده است، سبب چيست؟

موحديان: بله، بنده نيز با سخن شما موافق ام. به نظر مي رسد اين دست آثار حداقل از شش ناحيه در معرض آسيب است. نخست، و شايد شايع ترين مورد، عبارت است از: فهم کردنِ انديشة منجي موعود در ديگر اديان از درون چارچوب جهانبيني و ايدئولوژي اسلامي. دوم، تکية صرف بر متون مقدس اديان براي تبيين انديشة منجي موعود در آن دين. به عبارت ديگر، عدم توجه به برداشت پيروان خود هر دين از داده هاي متون مقدس شان در بارة منجي و نجات موعود، و بازخورد آن داده ها در تاريخ، جامعه، و نگرش ديني آنان. سوم، تکية صرف بر برداشت پيروان از داده هاي متون مقدس شان، و يا بازخورد آن داده ها. چه بسا که انديشه اي در متون مقدس و منابع حجيت ديني يک دين با تأکيد و فراواني زياد مطرح شده باشد، اما در ميان بخشي پيروان، يا مقطعي از تاريخ، بازتاب گسترده و زيادي پيدا نکرده باشد؛ چنان که در مورد انديشة مهدويت در جهان اهل سنت با چنين پديده اي مواجه ايم. چهارم، تکيه و استناد به منابع دست چندم و غير معتبر، که اين نيز از شايع ترين آسيب هاي تحقيقات موعودي در ميان ماست. پنجم، عدم توجه به تمايزات و تفاوت هاي نوعي، صنفي و موردي انديشه هاي موعودي، و استناد به شباهت هاي ظاهري و سطحي. و ششم، عدم رعايت اصول تحقيق علمي، به ويژه، روشمندي و بي طرفي. به نظر بنده عمدة اشکالات پيش گفته در بارة آثاري که در باب موعود باوري در اديان منتشر مي شود ناشي از اين شش عامل است.

کتاب هفته: تمايز و امتياز اين اثر از ديگر آثار مربوط به موعودباوري و مهدويت در چيست؟ آيا اين اثر از آسيب هايي که اين نوع کارها را تهديد مي کند در امان بوده است؟

موحديان: مي توان گفت در پروژة «گونه شناسي انديشة منجي موعود در اديان» آسيب شناسي بالا را تا جاي ممکن ملحوظ داشته ايم. از اين رو، برخي از ويژگي هاي اين اثر را مي توان چنين شماره کرد: نخست اين که، در بررسي موعودباوريِ هر يک از اديان و مذاهب، از متخصصان همان دين يا مذهب، يا لااقل کساني که تا حدود قابل توجهي در آن دين يا مذهب کار کرده و زمينه هاي لازم براي چنين تحقيقي را در خود داشته اند بهره برده ايم. مهم ترين خاصيت اين کار آن است که، کمتر دچار بدفهمي ها و سطحي نگري هاي ناشي از تفسير و تعبير گزاره ها و داده هاي موعودي مطرح در متون و منابع هر دين به صورت گسيخته از کل نظام انديشة آن دين مي شويم. دوم آن که، در اين جستار کوشيده ايم تا از پيش تصميمي در بارة نتيجة بررسي نداشته و در بند اثبات يا نفي چيز خاصي نباشيم، و يا اگر هم نظريه اي داريم، آن را در حد امکان تا پايان تحقيق در تعليق گذاريم. سوم اين که، به خلاف برخي نوشته هاي موجود در اين زمينه، نه يکسره بر فهم خود از متون مقدس اديان تکيه کرده ايم، و نه تماماً بر فهم و تقرير پيروان دين ها از انديشة موعودي مطرح در متون مقدسِ خويش بنا نهاده ايم. چهارم آن که، ضرب آهنگ نسبتاً واحدي بر تمام مقالات اين طرح حاکم بوده است؛ در هر دين يا مذهب، ابتدا انديشة منجي موعود را در متون مقدس و اصلي و کلاسيک وارسي کرده تا ميزان اصالت اين انديشه در آن دين يا مذهب معلوم گردد، سپس بازتاب تاريخي و ديني اين انديشه را در سير تحولات و حيات ديني پيروان کاويده ايم، تا حدود فراگيري و رسوخ انديشة منجي موعود در آن دين يا مذهب آشکار شود، و آن گاه، با نگاهي گونه شناسانه، که در طول تحقيق نيز مطمح نظر بوده است، ويژگي هاي نوعي و صنفي موعودباوري آن دين يا مذهب را نتيجه گرفته ايم. حاصل سخن اين که، در اين جستار تلاش شده است تا اصول حاکم بر تحقيق علمي، به ويژه روشمندي و بي طرفي، تا حد امکان مراعات گردد.

کتاب هفته: آيا موعودباوري واقعاً انديشه اي فراگير و جهانيست؟

موحديان: اگر نخواهيم اغراق کرده باشيم، بايد بگوييم تقريباً چنين است؛ کمتر دين و مذهبي را مي توان يافت که نوعي از انديشة منجي يا نجات موعود را در سر نپرورد. از اديان نهادينه و تاريخي گرفته، تا جريانات و نهضت هاي نوپديد ديني، و حتي اديان جديد، و از ملل و اقوام متعلق به تمدن هاي عظيم و شناخته شدة باستان گرفته، تا ملل و اقوام متعلق به تمدن هاي کمتر شناخته شده، مثل اقوام آفرقايي و جوامع سرخپوستي آمريکاي مرکزي و جنوبي، غالباً صوَري از اين انديشه را در جهانبيني ديني و حتي فلسفة تاريخ خود دارند. اگرچه ميزان رسوخ و فراگيري و اهميت موعودباوري در ميان اديان و فرهنگ ها، و يا در بين مذاهب مختلف درون يک دين به يک اندازه نيست، اما اين را بايد امري طبيعي و متوقَّع انگاشت؛ آنچه بيشتر قابل تأمل است، گستردگي و فراگيري جهاني اين انديشه است.

کتاب هفته: مي دانيم اين باور در همة موارد به يک نوع نيست، اما آيا گونه هاي اصلي اين باور را مي توان در اين مجال مختصر معرفي کرد؟

موحديان: بله. اگر اين انديشه را به لحاظ ماهيت نجات يا منجي موعود در نظ بگيريم، مي يابيم که بيشتر موعود هاي اديان اشخاصي انساني اند. اما، در پاره اي موارد نيز نجات وعده داده شده بر حظور و ظهور يک شخص منوط نگشته است، بلکه صرف تحقق وضعيتي آرماني و ايدئال را وعده داده اند. از اين رو، موعود هاي اديان را مي توان به موعودهاي ’شخصي‘ و موعودهاي ’غير شخصي‘ تقسيم کرد. اما خود اين موعودهاي شخصي يا متعين در شخصي خاص با نام و نشان معلوم اند، مانند عيسي ناصري، براي مسيحيان، يا مهدي(عج) براي شيعيان دوازده امامي و ...، يا اين که صرفاً معلوم کرده اند که او شخصي با فلان و بهمان ويژگي هاست، بي آن که مشخصات فردي وي را پيش گويي کرده باشند. همچنين، اين موعودهاي شخصي، اعم از اين که متعين يا نامتعين باشند، يا داراي جنبة الوهي اند، يا صرفاً بشري مانند ساير انسان هايند، که از هر کدام از اين اقسام نمونه هايي را در جهان اديان مي توان برشناخت. باز که مي نگريم مي بينيم، موعودهاي شخصي، بر جهار قسم اند: يا هنوز متولد نشده اند و متولد خواهند شد، يا متولد شده و وفات کرده اند و دوباره رجعت خواهند کرد، يا متولد شده و در پردة غيب رفته اند و ظهور خواهند کرد، و يا که از آسمان نزول مي کنند (مانند مَيْتْرية بوداييان).

   به لحاظ نوع نجات، موعودها ابتدا به دو دسته مي شوند: يا جماعت را هدف خود دارند، که اينها موعود نجاتبخش جمعي اند و بيشترينة موعودها از اين قبيل اند، و يا که فردفرد انسان ها را در فرايند نجات مورد توجه قرار مي دهند. از سويي، در موعودباوري ملل و اديان، نجات موعود يا صرفاً شامل  نجات اجتماعي و فراهم آوردن عدل و امن و رفاه است، يا صرفاً نجات معنوي را در بر دارد، و يا که نجات موعود هم معنوي و هم اجتماعيست.

   به لحاظ آرمان نيز، موعودها و وعده ها يا رو به گذشته دارند و بازآفريني آنچه در گذشته وجود داشته را در سر مي پرورند، و يا رو به آينده دارند و تحقق وضعيتي را نويد مي دهند که هرگز مجال تحقق نيافته است. همچنين، موعود ها و وعده هاي نجات را مقايسه کنيم، مي بينيم برخي صرفاً در دايرة حيات و جامعة بشري عمل مي کنند، و هيچ گونه کارکرد کيهاني ندارند، اما برخي نيز هستند که رسالت شان کل جهان هستي را تحت تأثيرقرار مي دهد و به اصطلاح داراي کارکرد کيهاني اند. اقسام و تقسيمات ديگري هم هست که ارائة آنها مجال موسّع تري را مي طلبد.

کتاب هفته: آيا مي توان گفت که موعود همة اديان يکيست، که در ادبيات و فرهنگ ملل مختلف با نام ها و نشان هاي گونه گون پديدار مي شود؟

موحديان: به واقع چنين نيست که بتوان در اين خصوص به نحو کلي حکم کرد؛ زيرا مثلاً برخي موعودها اصولاً پاياني نيستند، يعني چنين نيست که با آمدن شان جهان يا اين دوره از جهان پايان پذيرد. در حالي که برخي ديگر پايان عالم را رقم مي زنند. مسلماً اين دو دسته را نمي توان به راحتي بر هم منطبق دانست. يا مثلاً عيسي ناصري را، که به باور مسيحيان و مسلمانان دوباره باز مي گردد، نمي توان با مهدي(عج) يکي گرفت (اگرچه بنا به روايات اسلامي، رسالت و عمل اين دو با هم هماهنگ و همسوست). اما، در بسياري موارد نيز امکان انطباق موعودها بر هم هست، و حتي قرائني هم وجود دارد که اين نظر را تقويت مي کند. مثلاً ميان موعود هندويي (کَلّکي) با موعود اسلامي (مهدي) شباهت هاي قابل توجهي را مي توان در رواياتِ دو سنّت يافت.

کتاب هفته: نسبت انديشة منجي موعود با مبحث جهاني شدن و جهاني سازي چيست؟

موحديان: اگر جهاني شدن را به مفهوم عرفي آن در نظر بگيريم، جامعة موعود در برخي صوَر انديشة منجي موعود، دربردارندة ويژگي هاي جهاني شدن هست، مانند برچيده شدن مرزهاي سياسي و اقتصادي و فرهنگي، و برپايي حکومت واحد جهاني، و حاکميت نوعي دين يا فرهنگ غالب در سرتاسر جهان. اما اگر جهاني شدن وجهاني سازي را به مفاهيم خاص و متفاوت ديگري که هست لحاظ کنيم، احياناً با معيارهاي مطرح در بيشتر موعودباوري هاي اديان و اصولاً با معيارهاي اخلاقي و ديني در تباين است.

کتاب هفته: آيا موعودباوري، در مجموع، وعيد جنگ جهاني را مي دهد يا نويد صلح جهاني را؟

موحديان: در بيشتر صوَر موعودباوري، شعله ور شدن جنگ و ريخته شدن خون هاي بسيار پيش بيني و پيش گويي شده است. اما، در کل که مي نگري مي بيني اين جنگ ها مقدمة صلحي جهاني است، صلحي براي تحقق آن گريزي از برداشتن موانع نيست. بنابراين، بايد گفت موعودباوري بالمآل نويد صلح کلّي را مي دهد.

کتاب هفته: با تشکر مجدد از اين که در اين گفت وگو شرکت کرديد، و از مطالب مفيدي که ارائه نموديد.

 

ثبت شده توسط : آقای علی موحدیان عطار

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :